Wie op woensdagavond 12 augustus naar de westelijke hemel kijkt, kan ook vanuit Pajottegem een bijzonder natuurverschijnsel waarnemen. De maan schuift dan voor de zon en zal tijdens het hoogtepunt ruim negen tienden van de diameter van de zon bedekken. Het wordt daarmee de meest indrukwekkende zonsverduistering die in Vlaanderen zichtbaar is sinds 11 augustus 1999. Volledig donker wordt het bij ons niet: daarvoor moet men zich onder meer in het noorden van Spanje bevinden. Een goede eclipsbril en een vrij uitzicht naar het westen zijn absoluut noodzakelijk.
Maan schuift tussen aarde en zon
Een zonsverduistering ontstaat wanneer de maan precies tussen de aarde en de zon terechtkomt. De maan werpt dan haar schaduw op een deel van de aarde. Hoewel de zon ongeveer vierhonderd keer groter is dan de maan, staat ze ook ongeveer vierhonderd keer verder van ons verwijderd. Daardoor lijken beide hemellichamen vanaf de aarde nagenoeg even groot.
Bij een totale zonsverduistering wordt de zonneschijf volledig afgedekt. Alleen de buitenste atmosfeer van de zon, de zogenaamde corona, blijft dan zichtbaar. Buiten de smalle strook waarover de kernschaduw van de maan trekt, ziet men een gedeeltelijke zonsverduistering. Dat laatste zal in Pajottegem het geval zijn.
Vroeger en nu
In de oudheid werden zonsverduisteringen vaak met angst en ontzag beleefd en beschouwd als een waarschuwing van de goden of een voorteken van rampspoed. Verschillende culturen probeerden het onheil met rituelen af te wenden, terwijl Babylonische, Chinese en later Griekse sterrenkundigen de verschijnselen steeds nauwkeuriger begonnen te registreren en voorspellen. Zo groeide een angstaanjagend en mysterieus natuurverschijnsel geleidelijk uit tot een wetenschappelijk verklaarbare gebeurtenis.
Wanneer kijken in Pajottegem?
De zonsverduistering vindt plaats op woensdag 12 augustus 2026. Voor Pajottegem mogen ongeveer dezelfde tijden worden aangehouden als voor Geraardsbergen en Brussel.
Begin van de gedeeltelijke verduistering: omstreeks 19.19 uur
Grootste verduistering: omstreeks 20.14 uur
Zonshoogte tijdens het maximum: slechts ongeveer 7 graden
Zonsondergang: omstreeks 21.05 uur
De vermelde uren zijn Belgische zomertijd.
Tijdens het maximum wordt in onze streek ongeveer 91 procent van de diameter van de zon door de maan bedekt. Dat cijfer mag niet worden verward met 91 procent van de volledige oppervlakte. De zon krijgt het uitzicht van een heel smalle lichtende sikkel.
De verduistering is bij ons niet helemaal afgelopen wanneer de zon ondergaat. De inwoners zien de gedeeltelijk verduisterde zon dus langzaam achter de horizon verdwijnen. Volgens de Koninklijke Sterrenwacht van België begint het verschijnsel in Geraardsbergen om 19.18.55 uur en wordt het maximum om 20.13.49 uur bereikt.
Een open horizon is belangrijk
Omdat de zon tijdens het hoogtepunt al laag boven de horizon staat, is niet iedere plaats geschikt om de eclips te bekijken. Een woning, bomenrij, heuvel of kerktoren kan het zicht gemakkelijk belemmeren.
Wie het verschijnsel wil volgen, zoekt best een veilige en toegankelijke plaats met een zo vrij mogelijk uitzicht in westelijke tot westnoordwestelijke richting. Het open Pajotse landschap kan daarvoor mooie mogelijkheden bieden, al moet men uiteraard rekening houden met privéterreinen, het verkeer en de veiligheid langs de weg.
Ook het weer heeft het laatste woord. Een dik wolkendek kan het schouwspel volledig aan het oog onttrekken. Zelfs bij verspreide bewolking kan de verduisterde zon tussen de wolken door nog zichtbaar worden.
Waarom trekt iedereen naar Spanje?
Dezelfde zonsverduistering die in Pajottegem gedeeltelijk is, wordt in een smalle strook over onder meer Groenland, IJsland en Spanje totaal. De kernschaduw trekt in Spanje van west naar oost over een groot deel van de noordelijke helft van het land. Onder meer A Coruña, León, Bilbao, Zaragoza, Valencia en Palma de Mallorca liggen in of nabij de strook van totaliteit.
Spanje wordt als uitverkoren waarnemingsland beschouwd omdat het relatief gemakkelijk bereikbaar is, over een uitgestrekte strook met talrijke steden en wegen beschikt en in augustus doorgaans betere kansen op een heldere hemel biedt dan Groenland of IJsland. Het is bovendien de eerste totale zonsverduistering die in meer dan een eeuw vanaf het Iberisch Schiereiland zichtbaar is.
Er is wel een belangrijk nadeel. De totale fase vindt ook daar kort voor zonsondergang plaats. De zon staat bijzonder laag en een volledig vrije westelijke horizon is noodzakelijk. In A Coruña duurt de totaliteit ongeveer 76 seconden; in Burgos ongeveer 104 seconden. Rond de centrale lijn kan de volledige verduistering iets langer dan anderhalve minuut duren. Wereldwijd bedraagt de maximale duur 2 minuten en 21 seconden. De Spaanse gegevens zijn terug te vinden bij het officiële Instituto Geográfico Nacional.
Dat Spanje zoveel aandacht krijgt, is dus geen kwestie van toeval of een keuze van wetenschappers. Het is het gevolg van de beweging van aarde en maan en van de plaats waar de smalle kernschaduw over het aardoppervlak trekt.
Nooit zonder eclipsbril kijken
Een zonsverduistering maakt het zonlicht minder fel, maar daarom niet minder gevaarlijk voor de ogen. Rechtstreeks naar de zon kijken kan het netvlies blijvend beschadigen. Die schade is niet altijd onmiddellijk voelbaar.
►Gebruik uitsluitend een onbeschadigde eclipsbril die voldoet aan de norm ISO 12312-2.
►Een gewone zonnebril, lasbril, beroet glas, cd, fotonegatief of gekleurd plastic biedt onvoldoende bescherming.
►Kijk niet met een eclipsbril door een verrekijker, telescoop of cameralens. Die toestellen bundelen het zonlicht en vereisen een aangepaste zonnefilter vóór op de lens.
►Ook fotograferen met een smartphone vraagt voorzichtigheid. Kijk bij het richten niet naast het scherm rechtstreeks naar de zon.
►Hou toezicht op kinderen en controleer vooraf of hun eclipsbril goed aansluit en niet beschadigd is.
►Wie geen eclipsbril bezit, kan het beeld van de zon indirect projecteren met een eenvoudig gaatjescameraatje.
Omdat de eclips in België nergens totaal wordt, moet de oogbescherming hier gedurende de volledige waarneming worden gedragen. Alleen in de strook van totaliteit mag de bril tijdens de korte volledig verduisterde fase worden afgezet. NASA bundelt de veiligheidsadviezen op haar pagina over veilig kijken naar een zonsverduistering.
Hoe vaak gebeurt een zonsverduistering?
Wereldwijd vinden ieder jaar minstens twee en hoogstens vijf zonsverduisteringen plaats. Gemiddeld zijn het er iets meer dan twee per jaar. Toch zijn ze vanaf één bepaalde plaats veel zeldzamer. De schaduw van de maan bestrijkt telkens maar een beperkt deel van de aarde en de strook waarin een totale verduistering zichtbaar is, is relatief smal.
Ergens op aarde doet zich gemiddeld ongeveer om de anderhalf jaar een totale zonsverduistering voor. Voor één welbepaalde plaats kan tussen twee totale zonsverduisteringen echter gemiddeld enkele eeuwen liggen. Gedeeltelijke verduisteringen zijn aanzienlijk minder zeldzaam.
De reden waarom er niet iedere maand een eclips is, ligt bij de licht gekantelde baan van de maan. Meestal trekt de nieuwe maan vanaf de aarde bekeken iets boven of onder de zon voorbij. Alleen wanneer zon, maan en aarde vrijwel perfect op één lijn staan, ontstaat een zonsverduistering.
Spanje wacht overigens een uitzonderlijke periode. Na de totale verduistering van 12 augustus 2026 volgt op 2 augustus 2027 opnieuw een totale zonsverduistering, ditmaal vooral zichtbaar in het zuiden van het land. Op 26 januari 2028 volgt er een ringvormige verduistering. Ook vanuit Pajottegem kan op 2 augustus 2027 opnieuw een zonsverduistering worden waargenomen, maar hier zal ze slechts gedeeltelijk en beduidend minder spectaculair zijn dan die van 2026.
Wordt het in Pajottegem donker?
Het verschil met een gewone zonnige zomeravond zal merkbaar kunnen zijn, maar in Pajottegem wordt het niet plots nacht. Zelfs een smalle, onbedekte zonnesikkel blijft bijzonder veel licht produceren. De omgeving kan een wat vreemd, gedempt licht krijgen en bij helder weer kan de temperatuur licht dalen.
Omdat de maximale verduistering pas rond 20.14 uur plaatsvindt, is de zon ook zonder eclips al aan het zakken. De verandering zal daardoor minder spectaculair zijn dan bij een totale zonsverduistering midden op de dag.
Een aardig neveneffect is te zien onder bomen. De kleine openingen tussen de bladeren werken als gaatjescamera’s. Op de grond kunnen daardoor tientallen kleine lichtsikkeltjes verschijnen.
En wat doen de dieren?
Dieren oriënteren zich voor een deel op licht, temperatuur en hun biologische klok. Tijdens een totale zonsverduistering werden al vogels waargenomen die stiller werden of hun slaapplaats opzochten. Bijen kunnen hun vluchtactiviteit onderbreken, terwijl krekels en sommige andere nachtdieren juist actief kunnen worden. Andere dieren vertonen nauwelijks een reactie of lijken even onrustig.
Een wetenschappelijke studie tijdens de totale zonsverduistering van 2017 onderzocht zeventien diersoorten in een Amerikaanse dierentuin. Bij ongeveer driekwart werd ander gedrag vastgesteld. De meeste dieren schakelden over op gedrag dat gewoonlijk bij de avond hoort. Sommige soorten leken onrustig, maar de reacties verschilden sterk per soort en zelfs per individu. De bevindingen staan in het wetenschappelijke onderzoek Total Eclipse of the Zoo.
In Pajottegem zal het effect vermoedelijk veel beperkter blijven. De eclips is hier slechts gedeeltelijk en valt bovendien samen met het begin van de natuurlijke avondschemering. Mogelijk worden vogels wat vroeger stil, zoeken kippen hun hok op of vermindert de activiteit van insecten. Het zal echter moeilijk zijn om uit te maken of dat door de eclips komt of gewoon door het invallen van de avond.
Praktisch
Wat: gedeeltelijke zonsverduistering
Wanneer: woensdag 12 augustus 2026
Begin in Pajottegem: omstreeks 19.19 uur
Maximum: omstreeks 20.14 uur
Zonsondergang: omstreeks 21.05 uur
Waar kijken: naar het westen, vanaf een plaats met een volledig vrije horizon
Zichtbaarheid: afhankelijk van de bewolking
Bescherming: uitsluitend met een veilige eclipsbril volgens ISO 12312-2
Belangrijk: in België de eclipsbril tijdens de volledige waarneming ophouden
