Wie vandaag het woonzorgcentrum Eyckenborgh in Gooik binnenstapt, bevindt zich op historische grond. Weinigen beseffen dat zich onder het huidige gebouw de resten bevinden van de middeleeuwse Borcht van Gooik, een versterkte waterburcht die eeuwenlang het bestuurlijke hart van de heerlijkheid Gooik vormde. Om dat bijzondere verleden opnieuw onder de aandacht te brengen, heeft de Heemkundige Kring Gooik de historische maquette van de burcht tijdelijk in bewaring gegeven aan WZC Eyckenborgh, waar ze een prominente plaats krijgt in een informatieve opstelling.
Tijdens een persmoment overhandigden voorzitter Jean-Paul Deloecker en een delegatie van de Heemkundige Kring Gooik de maquette aan directeur Lisenka Moonens van WZC Eyckenborgh en werd de overeenkomst voor de uitlening ondertekend. Ook André De Leener, de bezieler van het Borchtproject, en schepen van Erfgoed Sandra Dero waren bij dit symbolische moment aanwezig.
Van middeleeuwse burcht tot woonzorgcentrum
De geschiedenis van de Borcht gaat terug tot de dertiende eeuw. Op de plaats waar eerder al een domeinhof en vermoedelijk een motte hadden gestaan, bouwden de Heren van Gooik een stenen burcht. Ook de Sint-Niklaaskerk dateert uit diezelfde periode. De Borcht groeide uit tot de zetel van de heerlijkheid Gooik en speelde eeuwenlang een belangrijke bestuurlijke en militaire rol.
Uit verslagen uit de zestiende en zeventiende eeuw weten we dat het kasteel beschikte over twee ronde torens van ongeveer zeventien meter hoog, een indrukwekkende ophaalbrug en brede slotgrachten. De burcht was opgetrokken als een rechthoekig gebouw met zware verdedigingsmuren en lag midden in een waterrijk landschap met vijvers en boomgaarden.
Verwoest tijdens de oorlogen van Lodewijk XIV
Het einde van de Borcht kwam tijdens de oorlogen tussen Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden. Franse troepen onder leiding van maarschalk De Rosen belegerden het kasteel, waar zich Spaanse, Nederlandse en Engelse soldaten hadden verschanst. Onder zwaar kanonvuur werd de burcht uiteindelijk volledig vernield.
In zijn brieven beschreef De Rosen het kasteel als een indrukwekkend gebouw met een zware poorttoren, twee hoge achtertorens, een ophaalbrug en hoge muren voorzien van getraliede vensters. Hij betreurde zelfs de vernieling van wat hij omschreef als 4zo’n mooi gebouw4. De precieze datum van de vernietiging blijft onderwerp van historisch onderzoek, maar situeert zich vermoedelijk tussen 1678 en 1684.
Na de verwoesting verdwenen de ruïnes langzaam uit het landschap. Zoals toen gebruikelijk was, werden de bakstenen hergebruikt voor andere gebouwen. Het terrein bleef lange tijd verlaten totdat er op het einde van de negentiende eeuw een klooster werd gebouwd, waar later een school en het Sint-Jozef-rustoord werden ondergebracht.
Spectaculaire archeologische ontdekking
Toen het oude klooster in 2013 werd afgebroken om plaats te maken voor assistentiewoningen, kwam onverwacht een belangrijk stuk Gooikse geschiedenis opnieuw aan de oppervlakte.
Onder de funderingen ontdekten archeologen indrukwekkende resten van de Borcht: zware bakstenen muren, een ronde hoektoren en zelfs de restanten van een waterput die zich binnen de muren van het kasteel bevond. Daarmee werd voor het eerst sinds meer dan drie eeuwen tastbaar bewijs gevonden van de verdwenen burcht.
De vondst bevestigde in grote lijnen de historische beschrijvingen en leverde waardevolle informatie op over de omvang en de bouw van het middeleeuwse kasteel.
Een maquette gebaseerd op historische bronnen
Na de archeologische ontdekking nam de Heemkundige Kring Gooik het initiatief om de geschiedenis van de gemeente opnieuw onder de aandacht te brengen. Er volgde een oproep naar vrijwilligers om een historische film over Gooik te realiseren.
Roger Deprouw en Luc Holvoet verzorgden het filmwerk, historicus Tim Juwet schreef het scenario en Dierik Potvlieghe bouwde met veel geduld en vakmanschap een gedetailleerde maquette van de Borcht en de Sint-Niklaaskerk.
Die maquette is geen fantasiebeeld. Ze is gebaseerd op de beschrijving die maarschalk De Rosen vlak vóór de vernieling van het kasteel naliet, aangevuld met historische kaarten en later bevestigd door de archeologische opgravingen. Daardoor vormt ze vandaag wellicht de meest betrouwbare driedimensionale reconstructie van de Borcht van Gooik.
Geschiedenis zichtbaar maken
De tijdelijke opstelling in WZC Eyckenborgh moet meer worden dan alleen een tentoonstelling. Naast de maquette krijgen bezoekers ook historische informatie over de verdwenen burcht en kunnen zij de nog zichtbare archeologische resten bekijken die zich aan de hoofdingang van het woonzorgcentrum bevinden.
Daarmee wil de Heemkundige Kring niet alleen de bewoners en bezoekers van Eyckenborgh bereiken, maar ook de leerlingen uit de gemeente en daarbuiten en vooral die van de nabijgelegen gemeentelijke basisschool De Bron. Op die manier blijft het verleden van Gooik tastbaar voor nieuwe generaties.
Een naam met betekenis
Dat de maquette precies in Eyckenborgh een plaats krijgt, is geen toeval. De naam van het woonzorgcentrum verwijst bewust naar de geschiedenis van de site. De ‘eik’ staat symbool voor kracht, duurzaamheid en eeuwig leven, terwijl ‘borgh’ herinnert aan de middeleeuwse burcht die hier eeuwenlang het landschap beheerste én aan het gevoel van bescherming en geborgenheid dat zowel een burcht als een woonzorgcentrum bieden.
Het verleden opnieuw zichtbaar
Dankzij de samenwerking tussen de Heemkundige Kring Gooik en WZC Eyckenborgh en onder meer van kunstenaar Dierik Potvlieghe – die geschiedenis opnieuw een zichtbaar gezicht gaf .- en André De Leener – die er voor zorgde ervoor dat de geschiedenis niet verloren ging – krijgt een belangrijk hoofdstuk uit de geschiedenis van Gooik opnieuw een gezicht. Waar bezoekers vandaag een modern woonzorgcentrum zien, stond ooit een imposante waterburcht met torens, grachten en een ophaalbrug. De maquette, de historische informatie en de nog zichtbare archeologische resten brengen dat verdwenen verleden opnieuw tot leven en maken duidelijk dat de geschiedenis van Gooik letterlijk onder de voeten van zijn inwoners verborgen ligt.
Bijkomende info:
Afbraak van de funderingen: https://youtu.be/kYwZTzxrBCQ?si=1oOUrfNYzj6EiWbk Gaudiacum: https://youtu.be/8eQJOS6PYyw?si=1QSEHZLHieBPLLmY
