In een goed gevulde Cultuurschuur De Cam verwelkomde Neos Pajottegem Rik Van Cauwelaert (76), een man die het Belgische politieke landschap al meer dan veertig jaar van nabij volgt. Als voormalig hoofdredacteur van Knack en huidig columnist bij De Tijd geldt hij als een van de meest ervaren politieke analisten in Vlaanderen.
Voor Van Cauwelaert, geboren in Onze-Lieve-Vrouw-Lombeek, voelde het optreden als een terugkeer naar de streek. In een persoonlijke terugblik vertelde hij hoe hij als zestienjarige al wist dat de schoolbanken niet zijn natuurlijke habitat waren. Hij begon als persfotograaf, mikte aanvankelijk op een loopbaan als sportjournalist, maar maakte midden jaren tachtig de overstap naar de politieke journalistiek. De turbulente periode rond de verkiezingen van 1987 en de communautaire spanningen wakkerden zijn blijvende interesse voor macht, bestuur en staatsstructuur aan.
Het gesprek werd geleid door ere-burgemeester Michel Doomst (cd&v), jarenlang burgemeester van Gooik, voormalig Vlaams parlementslid en bestuurslid van Neos-Pajottegem. Zo ontmoetten twee werelden elkaar: de analyticus die het systeem vanop afstand bekijkt en de bestuurder die het van binnenuit heeft ervaren.
Kan een journalist objectief zijn?
Een eerste vraag ging meteen naar de kern: kan een journalist objectief zijn? Van Cauwelaert antwoordde zonder omwegen dat volledige objectiviteit niet bestaat. “Een journalist is ook een mens.” Wat volgens hem wél essentieel is, is intellectuele eerlijkheid: feiten correct weergeven, bronnen controleren en duidelijk onderscheid maken tussen verslaggeving en opinie. In zijn huidige rol als columnist is interpretatie explicieter aanwezig, maar de basis blijft volgens hem dezelfde: degelijke informatie en zorgvuldigheid.
België onder druk
Een belangrijk deel van het gesprek ging over de toestand van België. Volgens Van Cauwelaert kampt het land met toenemende bestuurlijke complexiteit. Bevoegdheden zijn versnipperd over verschillende niveaus, wat leidt tot traagheid en onduidelijkheid. Hij sprak over een “geleidelijke uitholling van de federale besluitkracht”: niet het verdwijnen van België, maar een verzwakking van de slagkracht door institutionele fragmentatie. Ook de heerschappij en de financiering van de politieke partijen (particratie) werden tegen het licht gehouden.
Hervormingen zijn volgens hem noodzakelijk, maar politieke moed ontbreekt vaak. Problemen worden te lang vooruitgeschoven, zeker op het vlak van begroting en sociale zekerheid.
Financiële hervorming als noodzaak
Van Cauwelaert stelde dat België niet in verval is, maar dat het land dringend nood heeft aan een grondige financiële hervorming. De combinatie van oplopende overheidsschulden, stijgende rentelasten, vergrijzing en een complex fiscaal systeem maakt volgens hem structurele keuzes onvermijdelijk. Met zo’n hervorming bedoelt hij geen eenmalige besparingsronde of louter lineaire knip in uitgaven. Het gaat volgens hem om een structurele hertekening: een vereenvoudiging van het belastingsysteem, een duidelijke responsabilisering van de verschillende bestuursniveaus en een hervorming van pensioen- en zorguitgaven om het systeem op lange termijn betaalbaar te houden.
Hervormen betekent dus niet blind besparen, maar het financiële model duurzaam bijsturen zodat toekomstige generaties niet met de rekening blijven zitten. Uitstel maakt de ingreep volgens hem alleen zwaarder.
Vergrijzing en zorg
De toekomst van de ouderenzorg kwam uitvoerig aan bod. Minder actieven zullen meer niet-actieven moeten ondersteunen – een demografische realiteit die volgens hem niet kan worden genegeerd. “Wij leven boven onze stand en met daarenboven ook nog geleend geld”: dat vraagt structurele keuzes, geen tijdelijke lapmiddelen. Tegelijk waarschuwde hij voor simplistische oplossingen en pleitte hij voor realisme boven paniekzaaierij. Ook was er de stelling dat onze ‘ouderenzorg’ een te commerciële logica volgt : “Rusthuizen moeten betaalbaar blijven en kwalitatief zijn”. In dezelfde context pleitte hij voor een besparing in de sociale zekerheid die zou moeten oog hebben voor een herziening van de inkomsten van specialisten en de financiering van ziekenhuizen.
Lokaal bestuur en regelgeving
Ook de recente gemeentefusies kwamen ter sprake — een thema dat in Pajottegem bijzonder actueel blijft. Volgens Van Cauwelaert kan schaalvergroting voordelen opleveren: grotere gemeenten beschikken over meer bestuurskracht, meer expertise en vaak ook meer financiële slagkracht. Tegelijk waarschuwde hij dat een fusie alleen slaagt als het bestuur dicht bij de burger blijft. Efficiëntie mag niet leiden tot afstandelijkheid.
Ook de rol van de provincies werd besproken. Op de vraag wat hun toekomst is, antwoordde Van Cauwelaert vrij duidelijk: “Ik vrees dat dit een bestuursniveau is geworden dat zou moeten verdwijnen.” Volgens hem zorgen extra bestuurslagen vooral voor complexiteit en overlapping van bevoegdheden.
De vraag of Vlaanderen overgereguleerd is, leidde tot nuance. Niet het bestaan van regels vormt volgens hem het grootste probleem, maar hun opstapeling en overlapping, waardoor procedures traag en complex worden.
Internationale spanningen en democratie
De blik werd tijdens het gesprek ook nadrukkelijk op het buitenland gericht. De oorlog in Oekraïne, de rol van Europa en de positie van de Verenigde Staten kwamen uitvoerig ter sprake. Van Cauwelaert profileert zich niet als tegenstander van het Europese project, maar uit wel scherpe kritiek op de slagkracht en besluitvorming binnen de Europese Unie. Europa is volgens hem economisch sterk, maar geopolitiek vaak te aarzelend en intern verdeeld. In het licht van de oorlog in Oekraïne stelde hij de vraag waarom Europa niet prominenter aan de onderhandelingstafel zit en waarom het continent zo afhankelijk blijft van de Verenigde Staten op defensievlak. Zijn kritiek richt zich minder tegen de idee van Europese samenwerking dan tegen het gebrek aan eensgezindheid en daadkracht.
Ook de herverkiezing van Donald Trump en de mogelijke impact op de democratische rechtsorde werden besproken. Komt de democratie onder druk te staan? Volgens Van Cauwelaert leven we niet in “het einde der tijden”, maar wel in een periode van geopolitieke herschikking waarin onzekerheid toeneemt en machtsverhoudingen verschuiven.
De rol van de Verenigde Naties beoordeelde hij eerder sceptisch: een instelling met nobele doelstellingen, maar in de praktijk vaak beperkt in slagkracht en afhankelijk van de bereidheid van grootmachten om verantwoordelijkheid op te nemen.
Publiek denkt mee
Vragen uit het publiek gingen onder meer over de toekomst van de Pajottenlandse landbouw tegen 2050, kernenergie en de internationale verhoudingen. De rode draad in zijn antwoorden bleef dezelfde: grote uitdagingen vragen structurele en doordachte beslissingen, geen emotionele reflexen.
Een streekgebonden afsluiter
Het gesprek eindigde luchtiger. Op de vraag “geuze of kriek?” koos Van Cauwelaert resoluut voor geuze – passend bij het geschenk dat hem door bestuurslid Pascal De Leener werd overhandigd: een assortiment van Geuzestekerij De Cam.
Neos Pajottegem (formeel opgericht eind 2025) maakt deel uit van een groter netwerk van meer dan 230 lokale Neos-clubs in Vlaanderen met tienduizenden leden. De vereniging richt zich op actieve 55-plussers en inwoners die hun pensioenjaren met nieuwe sociale, culturele en leerrijke ervaringen willen invullen. De vereniging wil gezelligheid, ontmoeting, cultuur, leren en beweging combineren in een positief en ondernemend kader. De voorzitter is Kris Baert.
